De kernpunten

  1. De Nederlandse bevolking vergrijst in een zeer snel tempo. Nooit eerder telde Nederland zoveel hoogbejaarden als in 2020 en dat aantal zal de komende jaren sterk blijven groeien, iets dat geldt voor alle Westerse landen. Een oude bevolking is zeer vatbaar voor virussen en het is daarom niet verwonderlijk dat er in Westerse landen zoveel COVID-19 slachtoffers vallen.
  2. Omdat het aantal ouderen blijft toenemen zal in de nabije toekomst ook een griepepidemie, zoals we die in 2018 hadden leiden tot herhaling van de catastrofale capaciteitsproblemen in de gezondheidszorg. Er overlijden nu gemiddeld zo’n 3.000 mensen per week, in 2060 zullen dat er zo’n 4.500 zijn, en pieken van 7.000 zijn dan geen uitzondering.
  3. Ondanks dat het grote aantal mensen dat overleed in 2020 was de levensverwachting hoger dan die in 2010.
  4. Zweden heeft geen avondklok en lockdown, toch was de oversterfte in dat land lager dan in Nederland. Zweden heeft net als Nederland ook een snel vergrijzende oude bevolking.
  5. De sterftecijfers van 2020 waren hoger dan het vijfjaars gemiddelden maar gelijk aan het tienjaars gemiddelden waren de sterftecijfers van 2020.

Rampenscenario

De huidige Corona-pandemie wordt gedomineerd door een kakofonie aan onvergelijkbare cijfers. Op basis van gebrekkige data en met behulp van modellen die niet openbaar zijn bepalen virologen het beleid in Westerse landen. Op 9 oktober 2020 waarschuwde de Groningse viroloog,  Alex Friedrich in het Dagblad van het Noorden dat als we niet snel maatregelen nemen er twee miljoen Nederlanders in het ziekenhuis belanden, ofwel meer dan de helft van alle 65-plussers. Diezelfde viroloog voorspelde ook dat zonder ingrijpen er 510.000 mensen op de intensive care zouden belanden.

De rampscenario’s kennen geen bovengrens en als we de virologen mogen geloven komt er ook nooit meer een einde aan deze ellende. Wie de COVID-19 onheilsprofeten met argumenten tegenspreekt krijgt nauwelijks gehoor in de pers en wordt gecensureerd op de sociale media. In 2020 verwijderde Facebook een video van de president Donald Trump waarin deze beweerde dat kinderen bijna immuun zijn tegen het huidige Corona virus (Facebook removes Trump post falsely claiming children are ‘almost immune’ to Covid-19 CNN), een jaar later stelt president Joe Biden exact (Second grader asks Biden about risk of virus CNN) hetzelfde, maar dit keer ziet Facebook geen rede om in te grijpen.

In tegenstelling tot de media-virologen, talkshow-immunologen en televisie-artsen begrijpen zowel president Biden en voormalig President Trump dat we deels te maken hebben met een demografisch probleem. Had COVID-19 twintig jaar eerder toegeslagen, dan waren de ziekenhuizen niet overbelast geraakt en waren de sterftecijfers niet veel anders dan het voorgaande jaar.

Was er in 2020 dan toch ondersterfte?

Gedurende de 2018 griepgolf ontstond er ook al een capaciteitsprobleem in ziekenhuizen. Dit kwam doordat oudere mensen veel vatbaarder zijn voor virussen en de vergrijzing van de Westerse bevolkingen de laatste jaren in een stroomversnelling is geraakt. Vooral in verzorgingstehuizen waar mensen in het laatste stadium van hun leven verblijven vallen veel virusslachtoffers.

Geen van de virologen, artsen, immunologen in de media, lijkt door te hebben dat er een structurele verandering op ongekende schaal plaatsvindt in de samenstelling van de bevolking. Ook de demografen van het CBS zijn oorverdovend stil. In 10 jaar tijd is het aantal 65-plussers gegroeid met meer dan 30%, de groep in de leeftijdscategorie 70-75 groeide zelfs met 50%. De verandering van de leeftijdsopbouw van de Westerse populatie in combinatie met de sterftecijfers geven een goed beeld hoe de ziekte de bevolking treft.

Thierry Baudet merkte (Er was geen significante oversterfte in 2020: Twitter FvD) op dat de sterftecijfers over 2020 niet veel afweken van de voorgaande jaren. Dit leidde tot grote ophef en journalisten buitelde over elkaar heen om aan te tonen dat de voorman van het FvD alternatieve feiten verkondigde, in plaats dat men zich afvroeg waarom hij tot die conclusie kwam.

De feiten

Het CBS meldt op haar website tegenstrijdige getallen met betrekking tot de oversterfte, onder het kopje “Bijna 4 duizend mensen overleden in eerste week van 2021” schrijft het CBS: “In heel 2020 overleden bijna 169 duizend mensen, ruim 15 duizend  (10 procent) meer dan verwacht.”, terwijl onder het kopje “Vragen en antwoorden over de sterftecijfers”  schrijft dat er in  2020 13,6 duizend mensen meer overleden dan verwacht.

Het is vreemd dat het CBS op haar blogs met een absoluut getal komt in plaats van een bandbreedte waarbinnen het sterftecijfer zou moeten vallen. Bij de lange termijn prognose, die het bureau in 2019 maakte, komt het sterftecijfer op 153 duizend uit, met een ondergrens van 146 duizend en een bovengrens van 162 duizend. Het bureau plaatst de cijfers niet in de context van een snel vergrijzende bevolking. Doordat de bevolking vergrijst, zal het aantal mensen dat per jaar sterft sterk fluctueren. Een griepepidemie of temperatuurschommelingen zijn direct terug te vinden in de sterftecijfers.

In week 34 van het jaar 2017 stierven er ongeveer 1.400 mensen in de leeftijdscategorie 80 plus, bijna een jaar later in week 10 van 2018, overleden er iets meer dan 2.500 mensen, dat is een verschil van 78 procent. De grote verschillen in het aantal overleden personen binnen de tijdsperiode van een jaar tonen aan hoe het sterftecijfers van de groep 80-plussers bepaald wordt door relatief kleine veranderingen in externe factoren.

Doordat het aandeel ouderen in ongekend snel tempo stijgt, zullen de sterftecijfers niet alleen toenemen maar ook steeds grilliger worden. Nu sterven er gemiddeld zo’n 3.000 mensen per week, over twintig jaar zullen dat er 4.500 zijn, en pieken van 7.000 sterfgevallen per week zullen geen uitzondering zijn.

Aan de hand van de gemiddelde leeftijdsafhankelijke sterftecijfers van de afgelopen vijf jaar en de huidige bevolkingssamenstelling wordt het aantal sterfgevallen voor 2020 berekent. Omdat het CBS er van uit gaat dat de levensverwachting elk jaar toeneemt worden de sterftecijfers naar beneden bijgesteld. Het CBS concludeert aan de hand van haar eigen projectie dat de oversterfte in 2020 10 procent was. De statistici van het CBS  hadden er ook voor kunnen kiezen om het tien jaar gemiddelde te nemen, zoals men in sommige andere landen doet. Hadden ze het tien jaar voor hun berekening genomen, dan was de oversterfte een stuk lager uitgevallen. Dat de levensverwachting elk jaar blijft toenemen is een speculatieve aanname.

Ondersterfte

Als de prognose voor 2020 slechts berekend wordt op basis van het gemiddelde sterftecijfer van de afgelopen vijf jaar, zonder compensatie voor een alsmaar toenemende levensverwachting, dan zou de geschatte sterfte op 161 duizend uitkomen, en is de oversterfte aanzienlijk lager dan het CBS op haar website schrijft. Als we dezelfde berekening herhalen met behulp van het gemiddelde van de laatste 10 jaar, dan was er nagenoeg geen oversterfte in 2020 terwijl er zelfs sprake zou zijn van ondersterfte als we middelen over de laatste 15 jaar.

Het is onmiskenbaar dat de sterfte in april 2020 snel toenam, en er een acuut capaciteitsprobleem in ziekenhuizen ontstond. Die maand zijn draconische maatregelen genomen om de zorg te ontlasten en in het najaar 2020 zijn er nieuwe maatregelen afgekondigd om het aantal COVID-19 slachtoffers te beperken zoals het sluiten van winkels en later gevolgd door een avondklok. Het is niet zeker dat deze maatregelen noodzakelijk waren om het virus in te perken. In Zweden zijn er veel minder maatregelen getroffen, en ook in dat land nam het aantal sterfgevallen eerst enorm toe, maar nam daarna ook snel weer af.

Weinig verschil Zweden – Nederland

De Zweedse sterftecijfers wijken niet veel af van die van Nederland. Ook het Zweedse statistiekbureau SCB (Dead in Sweden SCB) meldt dat er meer mensen zijn overleden dan “verwacht”, en ook in Zweden piekte de sterfte in april 2020. Op basis van het 5 jaar gemiddelde zouden er ongeveer 96 duizend mensen gestorven moeten zijn in Zweden, in werkelijkheid stierven er 98 duizend. Net als in Nederland wijkt 2020 niet erg af van het tienjarig gemiddelde. Ook in Zweden zou er sprake zijn van ondersterfte als we de prognose voor 2020 zouden baseren op het gemiddelde van de laatste 15 jaar.

In de demografie van de Westerse bevolkingen komen twee trends samen, het aantal ouderen is snel aan het oplopen als gevolg van de geboorte explosie tussen de Tweede Wereldoorlog en de jaren zeventig van de vorige eeuw. Het aantal ouderen groeit ook doordat de gemiddelde leeftijd sinds de jaren zeventig met 10 jaar is toegenomen. De bevolking wordt niet alleen ouder, maar ook steeds meer vatbaar voor virussen en extreme weersomstandigheden. De westerse regeringen kunnen proberen de ziekenhuizen te ontlasten met behulp van massa-vaccinatie, de sluiting van bedrijven, verenigingen en universiteiten, het verplichtstellen van mondkapjes, het instellen van een avondklok en het opsluiten van gehele bevolkingen, maar daarmee wordt het structurele tekort aan zorgcapaciteit niet opgelost. Gegeven de vergrijzing van de bevolking en het grote aandeel van 70-plussers zullen de problemen bij elk nieuw hardnekkig virus, strenge winter of warme zomer, de komende dertig jaar alleen maar groter worden en daarop hebben lockdowns en avondklokken geen invloed.

(Evert van Wijland is een pseudoniem. De naam van de auteur is bekend bij de redactie.)