Achtergrond

Het Poolse Constitutionele Hof heeft op 7 oktober 2021 beslist dat EU-recht in bepaalde gevallen geen voorrang heeft boven nationaal recht. Dit is het geval wanneer de EU handelt terwijl ze geen bevoegdheid heeft. Dit standpunt krijgt bijval van Hongarije. De EU daarentegen, lijkt verdeeld over hoe om te gaan met dit recalcitrante gedrag. Om Polen te dwingen van standpunt te veranderen wil het Europees Parlement graag dat de Europese Commissie 36 miljard euro uit het coronasteunfonds blokkeert aan Polen. De Commissie, het dagelijks bestuur van de EU, echter lijkt momenteel meer de dialoog aan te willen gaan. Misschien is dat wel de juiste optie, want de euroscepsis in Polen is niet van gisteren, en ook niet van 2015 toen de huidige Poolse regering werd gekozen. 

Primaat EU-recht

Binnen de EU is nooit ‘afgesproken’ dat EU-recht voorrang heeft boven nationaal recht. Deze regel volgt uit de rechtspraak van eigen rechters van de EU uit 1964. Sterker nog, toen het Nederlandse volk in 2005 mocht stemmen over de EU-grondwet, waarin het primaat van het EU-recht stond, werd deze grondwet door bijna twee derde van Nederland afgewezen.

Dat dit referendum uiteindelijk is genegeerd is een ander verhaal, maar dat EU-recht voorrang heeft boven nationaal recht is dus nooit ‘afgesproken’. Het is dus gewoonweg bepaald door EU-rechters zelf in 1964. En vervolgens door de EU als algemeen erkend beschouwd. De houding van Polen dat nationaal recht het primaat heeft, maakt dit onderwerp nu weer actueel.

Iets wat wel in het nadeel van Polen werkt, is dat zij bij hun toetreding in 2004 bekend waren met de voorrangsregel van het EU-recht. De huidige Poolse premier Mateusz Morawiecki heeft destijds zelf meegeholpen bij de toetreding van Polen tot de EU, terwijl hij nu, twintig jaar later, deze voorrangsregel aanvalt.

Van gedachten veranderen

Mensen kunnen echter van mening veranderen, en Morawiecki is niet de enige. Zo schreef David Davis, de voormalige Britse Brexit-onderhandelaar, mee aan het verdrag van Amsterdam in 1997 en was destijds erg pro-EU. Maar tijdens, en na het Britse referendum over Brexit behoorde hij tot de harde kern van Brexiteers. 

Een ander voorbeeld, Michel Barnier was nota bene Brexit-onderhandelaar namens de EU. Hij is eurocommissaris geweest én hij was de Franse minister van Buitenlandse Zaken tijdens het Franse referendum over de EU-grondwet, die de Fransen net als de Nederlanders eveneens afwezen. Hij voerde campagne vóór de EU-grondwet. Nu is Barnier echter een euroscepticus die net als Polen de macht van het EU-hof in Luxemburg wil inperken.

Poolse euroscepsis: Opt-Out

In tegenstelling tot de euroscepsis van de hierboven genoemde heren, is dat van de Polen niet nieuw. Sommige media willen echter graag suggereren dat de spanning, tussen Polen en de EU, door de huidige Poolse regering komt. En dat de verhoudingen weer normaal’ worden, als de partij  van Morawiecki PiS (Recht en Rechtvaardigheid) over een paar jaar wordt weggestemd (ook al zeggen huidige peilingen van niet). 

Veel mensen vergeten dat een andere Poolse regering in 2009 een Opt-Out had bemachtigd bij het EU-Handvest. Sterker nog, dit gebeurde onder leiding van de toenmalige Poolse premier Donald Tusk. Hij werd even later voorzitter van de Europese Raad vanaf 2014 tot en met 2019, in die hoedanigheid vertelde hij, met een grijns op het gezicht tegen, EenVandaag dat hij vier jaar lang heeft geprobeerd om Brexit te stoppen.

De opt-out van Polen betekent dat het mensenrechtenverdrag van de EU niet van toepassing is op Polen. In de praktijk valt het effect van deze Opt-Out mee, maar het signaal is duidelijk: Polen wilde in 2009 ook geen overmatige bemoeienis van de EU. In Polen werd gevreesd dat de EU, via het EU-Handvest, aan Polen zou opleggen hoe er gedacht moest worden over zaken als familiewaarden en abortus. Het enige andere land dat een Opt-Out kreeg op het EU-Handvest was het Verenigd Koninkrijk. Zij zijn inmiddels vertrokken.

Polexit?

Het is onwaarschijnlijk dat Polen binnenkort uit de EU zal vertrekken. Premier Morawiecki en zijn partij ‘Recht en Rechtvaardigheid’ bezitten een zachte vorm van euroscepsis, hetgeen wil zeggen dat zij ondanks serieuze kritiek toch in de EU willen blijven, evenals een meerderheid van het Poolse volk. Hoewel sommigen denken dat partijleider Jaroslaw Kaczyński en zijn kompanen wel degelijk voorstander zijn van Polexit.

De Brusselse bureaucraten bevinden zich met Polen in een moeilijke positie. Enerzijds willen ze niet dat aan de meest belangrijke principes van de EU wordt geknaagd door landen als Polen en Hongarije, maar anderzijds willen ze Polen ook niet uit de EU jagen door té hard op te treden. Als ze in de EU denken dat de Poolse publieke opinie over het EU-lidmaatschap statisch is, dan wil ik ze graag wijzen op de Britten die ook ooit grotendeels pro-EU waren.

Lege Stoel

De huidige ruzie tussen Polen en de EU doet me echter niet denken aan de Britten met hun Brexit in 2016. Het doet me meer denken aan Frankrijk van de jaren zestig van de vorige eeuw, dat ook een conflict had met de Europese Commissie die toen al veel macht naar zich toetrok.

Toenmalige Franse president Charles de Gaulle besloot met zijn Lege Stoel-beleid bijeenkomsten van de Europese Gemeenschap niet meer bij te wonen. Hieruit voort komt het hedendaagse vetorecht in de EU. Premier Morawiecki lijkt te suggereren dat ook hij zijn vetorecht zal gebruiken om belangrijke besluiten voor de EU te blokkeren, als de Commissie met harde straffen komt.

In Polen heerst er kortom al langer een zachte vorm van euroscepsis: ze willen in de EU blijven, maar stellen wel duidelijke grenzen aan de EU. De Polen lijken een intergouvernementeel beeld te hebben van de EU, net als Charles de Gaulle vroeger. Dit wil zeggen dat landen soeverein blijven boven de EU. Dit is het tegenovergestelde van supranationalisme, namelijk dat de EU boven de lidstaten staat. De vraag is hoe lang het duurt voordat de Polen en ook andere landen zich realiseren dat de EU nooit als intergouvernementeel project is bedoeld, maar als superstaat.