Louise Fresco is bestuursvoorzitter van de universiteit Wageningen. Ze schrijft over duurzaamheid. Onlangs verscheen in NRC (betaalmuur) een opiniestuk van haar met als kop: ‘Gebrek aan empathie ondermijnt Nederland’. Heel terecht dat ze dit schrijft. Ze heeft haar complete huis volgepropt met Afghaanse vluchtelingen. Ze slaapt op een opklapbedje in de keuken. 90 procent van haar salaris schenkt ze aan goede doelen. In de avonduren schenkt ze chocola in AZC’s en ze zit regelmatig op Lesbso om te helpens. Dan mag je dit schrijven, vind ik. Ik zeg wel eens tegen haar: “Louise, toe, het kan wel een tandje minder. Je moet ook aan jezelf denken!” Maar nee, weg is ze weer, met een pan maaltijdsoep. Ze heeft dan ook altijd een mand vol lekkernijen bij zich. Ze komt dit jaar in aanmerking voor de hoogste koninklijke onderscheiding. Terecht. Fantastische vrouw, Louise Fresco. Ze schrijft tot slot: “Wie goed doet, goed ontmoet”. Dat is inderdaad een gouden stelregel en het mooie van Louise Fresco is dat ze die iedere dag in de praktijk brengt: practice what you preach is haar levensmotto. Bravo Louise!

“Wanneer is Nederland zijn mededogen kwijtgeraakt?” vraagt Fresco. Pijnlijke vraag. Wat mankeert ons? Ook oud-president Barack Obama zei dat we in een cultuur leven die empathie ontmoedigt. Hij had het over ‘the empathy deficit’, het empathietekort. Obama ontvangt 400.000 dollar voor een spreekbeurt. Dat loopt lekker op als je er een paar per week hebt. Ik heb nog niet gehoord dat hij uit empathie iets ervan weggaf. Tegen Obama zou ik willen zeggen: practice what you preach or shut up!

Empathie is te omschrijven als indringend inlevingsvermogen, je duikt in de pijn van de ander. Compassie is mededogen, je gaat naast iemand staan met gevoelens van begrip, betrokkenheid en warmte. Opmerkelijk is dat de Canadese psycholoog prof. Paul Bloom bestrijdt dat we meer empathie moeten betrachten. Ik heb de eer gehad hem te spreken en heb daarvan verslag gedaan in mijn boek Schaft ook Nederland zich af? Bloom meent dat westerlingen niet te weinig, maar juist te veel empathie tonen. In zijn boek Against empathy wijst hij er op dat empathie slechts moet gelden voor onze directe naasten, familieleden en vrienden.

Mensen buiten die groep naasten moet je benaderen met een vorm van rationele compassie. En daarbij moet je bedenken wat de consequenties zijn. Ook de overheid moet de lange-termijngevolgen van haar handelen goed overzien. (Politiek) handelen is vooral op de korte termijn gericht; pas achteraf rechtvaardigen we dat. Empathie is een slecht moreel richtsnoer en leidt tot irrationaliteit, foutieve beslissingen en sociale ontwrichting.

Terug naar onze Louise. Ze is een typische westerling. Hoe komt het dat wij westerlingen zo overmatig empathisch zijn? Het ligt voor de hand de verklaring te zoeken in onze christelijke achtergrond. Dat gedachtegoed zit nog diep in ons. Begrijpen we Christus’ boodschap van naastenliefde verkeerd? In de bijbelse parabel van de Barmhartige Samaritaan vertelt Jezus dat twee hooggeplaatste Joden, een priester en een Leviet, weigeren hun handen vuil te maken aan een slachtoffer van een geweldsmisdrijf langs de kant van de weg. Maar een Samaritaan, een geminacht volk, is wél hulpvaardig en toont naastenliefde. De Samaritaan helpt hem op zijn ezel en brengt hem naar de dichtstbijzijnde herberg om verzorgd te worden. De strekking is dat je de ander helpt, ook al komt het je niet goed uit.

Onze interpretatie is, vermoedelijk onder invloed van het christensocialisme, dat we iedereen op aarde moeten behandelen als onze naaste. Volgens Bloom is dit een ernstig misverstand. Empathie geeft ons weliswaar een goed en superieur gevoel, maar is uiteindelijk egoïstisch. Empathie is niet proportioneel, het vertekent. Het is een valkuil. Echt altruïsme kent de natuur niet, het draait om natuurlijke selectie en voortplanting. De Samaritaan nam het slachtoffer niet mee naar zijn huis, maar bood hem opvang in de regio, de herberg. En ging daarna zijn eigen weg. De conclusie is dat de christelijke moraal zoals deze vaak wordt begrepen, leidt tot wat Bloom ‘empathiewaan’ noemt. Het ‘wir schaffen das’.

Fresco vermeldt dat bij primaten niet het individu, maar de groep doorslaggevend is. Dat is juist, maar haar conclusie dat we dan iedereen tot de groep moeten rekenen, is niet correct. Primatoloog en etholoog prof. Frans de Waal wijst ons er op dat mensen doorontwikkelde apen zijn met een apelijk oerinstict. Chimpansees beschermen hun eigen groep en weren buitenstaanders. Hun begrip voor anderen is volgens De Waal ‘een kwestie van gradatie’: empathie voor familie, compassie voor naasten in de groep, maar veel minder voor chimpansees daarbuiten.

Ons oerinstinct is ondergesneeuwd geraakt door religie en ideologie. Bovendien nemen we door de massamedia dagelijks kennis van mensen in andere delen van de aarde. We raken nauw betrokken bij hun noden. Ze roepen ons toe ‘toon empathie!’, want ‘wij hebben het zo goed’. Die beeldvorming stuurt onze keuzes, vergelijkbaar met reclame. We zijn empathisch tegen verre vreemden waar compassie met praktische hulp zou volstaan. Eenzamen en ouderen die aandacht en zorg behoeven, bij ons om de hoek, daar kijken we overheen en we zien ze niet of te weinig. Ik moet denken aan Caroline Kaart, een geweldige operazangeres. Zij stierf in eenzaamheid. Hoe is dit in ‘s hemelsnaam mogelijk? Ik gedenk haar, een collega van mijn vader, ook operazanger. Deze ouderen komen onvoldoende voor in onze wereld, gestuurd door beelden uit verre landen. Hier tonen we te weinig compassie.

Als we van onze verwarring af willen komen en als het Westen ooit weer optimistisch wil worden, dan moeten we goed begrijpen wie wij als mens eigenlijk zijn. Zoals gezegd, zijn we doorontwikkelde apen. Onze betrokkenheid bij de ander dient gradaties te kennen. Empathie voor de familie en naaste vrienden, compassie voor mensen buiten die groep. We hoeven ons hierover niet schuldig te voelen. Laten we ook rationeel de lange-termijnconsequenties van ons handelen in ogenschouw nemen. Als er een hulpbehoevende op de stoep staat is het voor een individu lastig om naar de nabije herberg te verwijzen, opvang in de regio. Het is ook de taak van de overheid om hiervoor de kaders, de begrenzing, aan te geven. Het is te makkelijk om vanuit je universitaire stoel te prediken dat Nederlanders te weinig empathie hebben. Practice what you preach or shut up, Louise!

Frits Bosch is econoom en socioloog en schreef het boek Schaft ook Nederland zich af?