De tuinfilosoof – zo staat Epicurus bekend, een denker die leefde in de Klassieke Oudheid (341-270 v.C). Zijn filosofie leeft nog steeds voort en wordt ook wel kêpos genoemd, de tuin. In het jaar 307 v.C. kocht Epicurus een huis met een tuin vlak buiten de stad Athene. Hier kwamen zijn volgers samen om zich te wijden aan het goede leven. Ook vrouwen en slaven mochten deelnemen aan deze groep, wat voor die tijd zeer ruimdenkend was. Het epicurisme staat bekend om de innige vriendschap en grote loyaliteit tussen de bezoekers van de tuin.

Het epicurisme is meer een filosofische therapie dan een theoretische stroming, specifieker gezegd een levensleer voor turbulente tijden. Epicurus schreef brieven met stellingen aan zijn leerlingen. Een bekende uitspraak van hem is: “Ik vrees de dood niet, want zolang ik er ben is de dood er niet, en zodra de dood er is, ben ik er niet meer.”

Uit de toonzetting van deze stelling blijkt al dat het gaat om een nuchtere manier van in de wereld staan. Zijn uitgangspunten waren: het enige dat bestaat zijn ondeelbare atomen en de leegte waarin deze atomen bewegen; en het ontstaan en vergaan van alles is het resultaat van doelloze, ongeleide bewegingen van atomen die botsen en aaneenklonteren. Deze fysica werd niet als een geloofsartikel aangenomen, maar werkte wel bevrijdend tegenover allerlei dogma’s over de inmenging van goden in het aardse leven.

Heel cru en kort door de bocht kunnen we zeggen dat het heelal volgens Epicurus is opgeleverd door een kosmische boer, uit het niets, zonder intrinsiek doel. Het hoogste wat de mensheid hier kan uitpersen, is het vermijden van pijn en het nastreven van genot: hēdonē, hedonisme. Maar hierin moeten mensen een zekere matiging betrachten, want als je zoveel eet en drinkt dat je de volgende dag misselijk en met een kater in bed ligt, dan zijn de middelen een obstakel geworden tot het doel.

Het antieke hedonisme staat dus – anders dan het moderne consumentistische hedonisme – voor nuchtere soberheid en milde genietingen. Het hedonisme is in die zin een beetje een anticlimax. We associëren het woord met wilde schranspartijen, exorbitante bacchanalen en zelfs orgieën met vele exotische sekspartners, maar in de brief van Epicurus blijft het allemaal heel braaf. “Waarom zou je jezelf dat aandoen?” Good times with good people is eigenlijk het hoogst haalbare. Nodig je vrienden uit voor een goed gesprek, geniet van de ondergaande zon en de zomerbries en gooi een smakelijk stuk vlees op de barbecue.

Door de eeuwen heen is het epicurisme altijd weer opgekomen en heeft het van eeuw tot eeuw bloeiperiodes gekend – dit hangt samen met geopolitieke ontwikkelingen. Als de grote verbanden instabiel blijken, zoals vroeger het Atheense handelsimperialisme, daarna het Romeinse Rijk met de bijbehorende overbelasting van het imperium, of vandaag de dag het wankele financiële systeem en de spanningen rond de EU en de migratiegolven, dan zoeken mensen houvast in wat tastbaar en beheersbaar is binnen hun eigen kring. Wie zijn gemoedsrust laat bepalen door grote ontwikkelingen, zoals de politieke botsingen in de VS, die heeft feitelijk geen gemoedsrust.

Wat uniek is aan onze situatie van dit moment, is dat de geopolitieke instabiliteit die het Westen boven het hoofd hangt, samengaat met een periode van lockdowns waarvan het einde niet in zicht is. Vroeger kon de instabiliteit op collectief niveau worden weggekanaliseerd naar vriendschap en ontspanning in de privé-sfeer. Dat kan nu niet meer: je mag nauwelijks nog gasten ontvangen, feestjes zijn uit den boze en hierop worden allerlei digitale controlemiddelen losgelaten.

Wat de Westerse leiders doen, is buitengewoon onverstandig. De geopolitieke instabiliteit blijft immers bestaan, maar deze frictie en het onbehagen daarover kunnen niet meer op het niveau van vriendschap, ontspanning en gezelligheid worden ontladen. Zie bijvoorbeeld maar eens een meisje te versieren als je net single bent en niet meer naar een bar, restaurant of bioscoop kunt gaan, en elkaar alleen maar van whatsapp kent. Mensen staat weinig beters te doen dan zich verder in te lezen, verder in te graven en verder op te fokken. Donkere wolken pakken zich samen op de avondkim.

Naschrift: Volg de nieuwsbrief van dr. Sid. Vandaag is zijn boek Links en rechts in dialoog verschenen.

Credits illustratie: de school van Athene, fresco van Rafaël uit 1509-1510, dat in het apostolisch paleis in Vaticaanstad hangt. Links Epicurus, met wijnbladerenkrans.