Nico Dofferhoff, Katwijk

In 1984 schreef de Tsjechische auteur Milan Kundera de roman ‘The Unbearable Lightness of Being’, welke vier jaar later werd verfilmd en onder de Volkskrantlezers als beste film van dat jaar werd betiteld. Het verhaal speelt tijdens de Praagse Lente van 1968 tot het ingrijpen van het Warschau Pact en gaat over morele en politieke keuzes betreffende ogenschijnlijk onbeduidende zaken van en in het leven. Het jaar van het verschijnen van Kundera’s boek is ook de titel van het bekende boek uit 1949 van de Britse schrijver George Orwell waarin hij verhaalt over een toekomstige samenleving die in een wurggreep wordt gehouden door een overheid die op totalitaire wijze haar burgers bewaakt en controleert. Als je de bevindingen van beide schrijvers loslaat op de huidige, wereldomvattende, coronamaatregelen, krijg je een zeer beklemmend gevoel. Zeker als je ziet hoe ingrijpend deze zijn op vele vlakken, hoe onbeduidend ook, van je bewegingsvrijheid. Angst maakt dat elke geaccepteerde maatregel de volgende acceptabel maakt, zoals juriste Isa Kriens treffend zei op een demonstratie tegen de coronamaatregelen.

Iedere vergelijking met de verschrikkingen uit de Tweede Wereldoorlog is ongepast maar de processen die daarnaar toe geleid hebben blijven leerzaam. Veelzeggend in deze context is het antwoord van nazi-topman Hermann Göring tijdens het Neurenbergproces op de vraag hoe de Duitsers de waanzin aanvaardden: ‘Het enige wat een regering nodig heeft om mensen in slaven te veranderen is angst. Als je iets kunt vinden om hen bang te maken kun je hen alles laten doen wat je wilt’. De woorden die hij gebruikt lijken gedateerd maar komen eng dichtbij als je ze aanpast naar volgzaamheid en gehoorzaamheid.

Orwell is met zijn boek ‘1984’ geïnspireerd door de totalitaire regimes onder het nazisme en stalinisme. Met een goed gevoel voor de toekomst heeft hij veel technologische ontwikkelingen voorspeld. De digitalisering lag buiten zijn blikveld maar de essentie van zijn voorspellingen, totale controle met moderne middelen, zeker niet. De totalitaire regimes die hem inspireerden zijn zo goed als uit beeld verdwenen, op een uitzondering na als Noord-Korea.

Echter, ook het begrip ‘totalitair’ is niet stil blijven staan in de tijd. Je kunt het inmiddels los zien van dictatoriaal en strafkampen. Het betekent nu meer ‘dwingend alomvattend’. Socioloog Bart Tromp is een van de laatste in ons land die zich heeft bezighouden met de definitie van totalitarisme. Volgens hem hebben we het niet meer over een totalitaire staat, maar over een totalitair bewind, met vijf belangrijke kenmerken: Het bewind staat boven partij en staat, en keert zich tegen elk afwijkend geluid; er is sprake van ondermijning van de rechtsorde; er is staatscontrole op de privésfeer; permanente mobilisering van de bevolking en legitimering op basis van de massa’s.

Je hebt niet veel fantasie nodig om te zien dat met de huidige coronamaatregelen deze kenmerken al behoorlijk worden ingevuld: het dualisme tussen parlement en kabinet is verdwenen (schijndebatten over o.a. een avondklok), tegengeluid wordt geridiculiseerd (wappies); de spoedwet (noodtoestand light, nauwelijks kritische rechters); BOA’s die je in de gaten houden, zelfs achter de voordeur (klik- en controlecultuur die zich ontwikkeld); we moeten het nog even sámen volhouden (inmiddels bijna een jaar) en er wordt voortdurend gerefereerd aan de ruime meerderheid die achter de maatregelen staat (geen ruimte voor de minderheid om zich er aan te onttrekken).

En dan hebben we het hier slechts over de beginfase van dit alomvattende proces. De geesten worden inmiddels rijp gemaakt voor nog veel ingrijpender maatregelen waardoor de bewegingsvrijheid zomaar voor jaren wordt beperkt met testen, isoleren, nog meer testen, quarantaine, vaccinatiepaspoorten, etc. De digitale middelen zijn er om deze maatregelen in te voeren en te handhaven. Gaan we het niet eens hebben over de mensen die geen vaccinatiepaspoort kunnen overleggen. Zij worden straks gemarginaliseerd met beperkte toegang (mogen er straks in het café nog ongevaccineerden of ongetesten worden toelaten?). Een reis naar het buitenland wordt welhaast onmogelijk.

De angst voor het virus gaat de samenleving ingrijpend veranderen en kan zomaar een permanent karakter krijgen met een sociaal kredietsysteem zoals dat in China ontwikkeld wordt waarbij je ‘sociale score’ je bewegingsvrijheid gaat bepalen. ‘Iedereen wordt bewaker van zijn eigen gevangenis,’ stelde filosoof Marli Huijer. En als je jezelf niet wilt bewaken is er vast wel iemand anders te vinden die deze taak overneemt. Zie hier het nieuwe totalitarisme, gesteund door een groot deel van de samenleving. Wat angst voor een virus al niet teweeg kan brengen: burgers gered, samenleving overleden.

Milan Kundera, inmiddels 91 jaar, kan op z’n oude dag nog aan een nieuw boek beginnen: The Unbearable Frightness of Living. George Orwell, gestorven in 1950, kan het niet meer meemaken, hij zal er niet om rouwen.