Van een onzer redacteuren

De politieke spanningen tussen het Europese Unie-hoofdkwartier en Oost-Europese lidstaten lopen weer op. In Polen stelt het Constitutionele Tribunaal, het hoogste gerechtscollege van Polen, dat het EU-lidmaatschap van Polen niet betekent dat het land akkoord gaat met inperking van de nationale macht ten gunste van de veelal linkse Europese wetgeving. EU-wetten regelen onder andere de herverdeling van asielzoekers over de 27 lidstaten en het beleid inzake abortus. Gevoelige punten in het behoudende Polen.

Brussel verontwaardigd

In Brussel, bij zowel het Europees Parlement als de Europese Commissie, het dagelijks bestuur van de EU, wordt echter boos gereageerd. Niet in de laatste plaats omdat het Poolse Constitutionele Tribunaal wordt gezien als een illegitiem en politiek gemotiveerd orgaan in de macht van premier Mateusz Morawieckie van de Partij voor Recht en Rechtvaardigheid (PRR), de grootste conservatieve partij van Polen. En die partij trapt op de rem.

Veel pro-Europese politici spreken in hun reacties nu openlijk over een Poolse uittreding. woordvoerder Jeroen Lenaers voor de Europese Volkspartij, de grootste coalitie in het Europees Parlement, stelt: ‘’Het is moeilijk om de Pools autoriteiten en de PRR partij te geloven wanneer ze claimen geen einde te willen maken aan het EU-lidmaatschap van Polen. Hun acties gaan in de tegengestelde richting. Genoeg is genoeg. De Poolse regering heeft alle geloofwaardigheid verloren. Dit is een aanval op de EU als geheel.’’

VVD-Europarlementariër Malik Azmani schrijft dat de Poolse beslissing: ‘’Een andere stap weg [is] van de Europese Unie en haar fundamentele waarden.” Sophie in ’t Veld, D66-politica en Europarlementariër  twittert: ‘’Een Polexit uit de Europese rechtsorde lijkt onvermijdelijk te worden.”

In de media wordt verder gespeculeerd over het mogelijk terughouden van EU-fondsen voor Polen, als dat land weigert tegemoet te komen aan Europese eisen. Polen is de grootste netto-ontvanger van Europese subsidies, en Brussel kan deze geldstroom (in 2020 zo’n 12 miljard euro) inzetten om het land onder druk te zetten. Ook fondsen uit het ‘’Corona-herstel fonds’’ kunnen als Polen niet toegeeft door de EU worden bevroren.

Trammelant alom dus.

Cultuurbotsing

Op de achtergrond speelt een veel breder conflict waarin het conservatieve Polen zich onder druk gezet voelt door de relatief liberale politici in Brussel en West-Europa. De Polen hebben in 1989 afgerekend met de communistische dwingelandij en willen de wurgende invloed van Moskou niet vervangen door de dictaten van Brussel. Polen staat niet alleen. Veel Oost-Europese landen, waaronder Hongarije, vinden dat hun lidmaatschap van de EU sinds 2004 niet betekent dat zij al hun levensbeschouwelijke en patriottische opvattingen gelijk moeten schakelen met die van Brussel. Die vormden immers nooit onderdeel van de toetredingsvoorwaarden.

Kroatische pushbacks

Een ander voorbeeld van de spanningen tussen Brussel en het Oostblok is deze week in Kroatië aan de oppervlakte gekomen. De grenswacht zou met harde hand illegale migranten terugsturen naar Bosnië-Herzegovina, zogenaamde ‘pushbacks’. Dat buurland is (nog) geen EU-lidstaat en de grens met Kroatië is daarom een EU-buitengrens. Als de Kroatische regering de migranten niet terugstuurt, dan zal de instroom enorm toenemen, zo wordt gevreesd. Van een ‘’eerlijke verdeling’’ van migranten wil Kroatië ook niets weten. In de jaren negentig heeft het Balkanland zwaar gevochten om zich los te kunnen scheuren van het multiculturele Joegoslavië en heeft de buik vol van gedwongen diversiteit. 

Een nieuwe EU-escalatie Oost vs. West zal niet uitblijven zolang de democratische nationale wens om op te willen komen voor je eigen bevolking niet doordringt tot de regelneven in Brussel.