Hieronder de tekst, met bronverwijzingen, behorend bij de korte film: 1984. DAAR LEVEN WE NU IN… – VERHALEN VAN NU #4.

1984. Daar leven we nu in... - Verhalen van nu #4

De roman 1984 van George Orwell ging 30 miljoen keer over de toonbank. Veel. Maar ook weer niet zoveel voor een boek dat zo beroemd werd.

De grootste oplagen voor romans worden gehaald in het genre Fantasy. Zeven van de negen boeken die 100 miljoen en meer verkochten, vallen hieronder.

De Harry Potter serie. 500 miljoen.

In de Ban van de ring. 150 miljoen.

The Alchemist 150 miljoen

De kleine prins. 200 miljoen.

Het vooral in Rusland bekende De meester en Margarita. 150 miljoen

Alice in Wonderland. 100 miljoen.

De Hobbit. 100 miljoen.

1984 speelt ook in een fantasiewereld, maar het valt niet onder het genre fantasy. Er is een andere naam voor dit genre. Dystopie. Een dystopie is het omgekeerde van een utopie. Een dystopie beschrijft een wereld waarin niemand wil leven, maar waarin we volgens de schrijver wel kunnen of zullen gaan leven. Een dystopie bestaat niet zonder een visie op de maatschappij. Er wordt een toekomstbeeld in neergezet, maar eigenlijk gaat het over het hier en nu. Daarom is het dat iedereen direct een beeld heeft bij de vaak gebruikte term Orwelliaans.

Orwell was overigens minder origineel dan wel eens gedacht wordt. Er waren drie dystopieën die een belangrijke invloed hebben uitgeoefend op 1984. Orwell heeft daar ook over geschreven.

Ten eerste The War of the Worlds, van H.G. Wells, verschenen in 1898. Over een invasie van de aarde door de Martianen die in metalen cilinders waren geland, logge wezens met tentakels die machines bouwen en de mensen uitschakelen met een soort lasers.

Maar ook het onbekend gebleven Wij, dat de Russische schrijver Jevgeni Zamjatin schreef in de jaren twintig van de vorige eeuw. De hoofdfiguur, D-503, leeft in een totalitaire staat. De leider heet ‘de Weldoener.’ Iedereen leeft in glazen woningen. Overal microfoons en elektronische ogen. D-503 wil een aanslag plegen op De weldoener, maar die mislukt en als straf wordt bij een hersenoperatie zijn vermogen tot fantaseren weggesneden.

Als derde Brave New World, uit 1932, van Aldous Huxley. Mensen worden kunstmatig gekweekt en als machines opgevoed. Iedereen is gelukzalig door soma, een drug. ‘Vader’ en ‘moeder’ zijn taboewoorden. Een opstand tegen het systeem mislukt.

***

1984 verscheen in 1949, een jaar voor de schrijver ervan zou sterven. De ernstig zieke Orwell had er in de eerste naoorlogse jaren onafgebroken aan gewerkt. Zijn in 1945 verschenen roman Animal Farm is een bijtende parodie op de Sovjetsamenleving, maar 1984 graaft dieper. 1984 was ook een vooruitblik op de tot in 1989 durende Koude Oorlog. Een term die notabene door Orwell zelf werd geïntroduceerd, al in 1945.

1984 gaat over de mechanismen van de totalitaire samenleving. Over het opleggen van de leugen. Over het penetrerende elektronische oog waar geen mens aan ontsnappen kan. De totalitaire staat weet zelfs wat de mensen denken. Daarvoor wordt de gevreesde Thought Police in leven geroepen, ook wel Thinkpol.

Het gewillige volk legt zich in het boek bij de onderdrukking neer. Daar was Orwell bang voor; de volgzame massa. Hij had dat gezien onder het communisme en het nazisme. Mensen willen geen slaaf zijn als je ze ernaar vraagt, maar in de praktijk gedragen ze zich al snel als slaven.

1984 is ook onze wereld. Daarom herkennen we ons in uitdrukkingen als Newspeak en Big brother is watching you. Daarom wordt het boek nog steeds in grote aantallen gelezen. Werd het recentelijk weer verfilmd. En verschijnen er ieder jaar weer studies over.

***

Ik herlas 1984 en werd opnieuw geraakt door de kracht van het verhaal. 1984 is een meeslepend boek. Spannend. Beklemmend. En toch is het ook een ideeënroman. Dat gaat meestal niet goed samen, en dat maakt 1984 dan ook tot een uitzonderlijk monument.

De visie van Orwell wordt in het eerste hoofdstuk uiteen gezet. Op de eerste bladzijde al staat die inmiddels versleten uitdrukking Big brother is watching you. Het is de slogan op een poster met het gezicht van de mythische leider, Big Brother, onder zijn enorme portret, met de ogen zo geplaatst dat ze je overal lijken te volgen. Als de held van het verhaal, Winston Smith, na de werkdag thuis komt in zijn appartement, klinkt een stem vanaf een metalen plaat aan de muur, met daarin de Telescreen, een soort tv die zowel uitzendt als observeert. De stem kan zachter gezet worden, maar nooit uit. Buiten ligt het Ministerie van de Waarheid; een pyramidevormige structuur die, driehonderd meter hoog, uittorent boven de grauwe huizen, en waar de drie partijslogans zichtbaar zijn:

War is peace | Oorlog is vrede

Freedom is slavery | Vrijheid is slavernij

Ignorance is strength | Onwetendheid is kracht

Er zijn nog drie andere pyramide-kolossen in de stad: Het Ministerie van de Vrede, dat over oorlog gaat, het Ministerie van de Liefde, waar de martelkamers en de gevangenissen zich bevinden, en het Ministerie van de Overvloed, voor de economische zaken. Wie zo openlijk durft te liegen heeft de absolute macht.

Je liegt. Iedereen weet dat je liegt. Niemand durft er iets over te zeggen.

Het is een variant op wat de Duitse nazi minister van propaganda, Joseph Goebbels, zei over Churchill, en wat later, in de ironie van de geschiedenis, maar naar de geest natuurlijk niet onterecht, werd toegeschreven aan diens eigen beleid.

Goebbels zei:

‘De Engelsen houden zich aan het principe dat wanneer men liegt, dan moet het een grote leugen zijn, en deze moet worden volgehouden.’ 

Orwell heeft een taal ontworpen voor de wereld van 1984: Newspeak. In Newspeak heten de ministeries Minitrue, Minipax, Miniluv en Miniplenty. Dit soort afkortingen ontkoppelen de associaties met de oude taal, Oldspeak, en daarmee verdwijnen de herinneringen aan het verleden. Hoe dat werkt, wordt door Orwell uiteen gezet in het nawoord van de roman.

Newspeak is de voorloper van het hedendaagse politiek correcte taalgebruik. Woorden die zijn ontworpen om alleen nog de heersende ideologie uit te drukken. Wie zich niet overgeeft aan deze woorden, doet niet meer mee.

***

Kijk je eenmaal met de bril van Orwell naar deze tijd, dan zie je overal Newspeak.

Een voorbeeld.

Op 18 mei 2020 wordt op het officiële Twitter account van de Verenigde Naties bekend gemaakt:

De vertaling:

Help een meer gelijke wereld te maken door gender-neutrale taal te gebruiken. Spreek niet langer over ‘mankind’, maar over ‘humankind.’ Niet over ‘policeman’, maar over ‘police officer.’ Niet over ‘Landlord’, maar over ‘owner.’ Niet over ‘boyfriend/girlfriend’, maar over ‘partner.’ Niet over ‘manpower’, maar over ‘workforce.’ Niet over ‘husband/wife’, maar over ‘spouse.’ Zo moeten de man/vrouw verschillen uit het bewustzijn verdwijnen. Want Man/vrouw verschillen zijn dus verschillen en verschillen moeten weg. Iedereen gelijk. Iedereen slaaf.

***

Big brother is watching you. Ja, een cliché. Maar daarom niet minder waar. Een voorbeeld.

5G staat voor de vijfde generatie mobiel netwerk. Het is sneller dan 4G, wordt ons verteld, en kan meer data verwerken. Er is een Europees samenwerkingsverband ontstaan van technologiebedrijven en autofabrikanten, de 5G Automotive Association,waarmee de ‘communicatie tussen mobiliteit en infrastructuur’ wordt uitgewerkt. Dit zal weer nieuwe data opleveren over het doen en laten van mensen. De EU heeft zich achter de uitrol van 5G gesteld.

Alle netwerkleveranciers werpen zich nu op 5G. De grootste potentiële leverancier is De Chinese IT multinational Huawei.

Buiten Europa is er veel verzet tegen Huawei. Sommige landen, zoals Japan, willen Huawei niet toelaten op de markt. Ook de VS heeft maatregelen genomen tegen Huawei. Voor een deel uit vrees dat China zo beschikking krijgt over Westerse data, maar ook concurrentie speelt hier een rol.

Wat moet je ervan denken? Het gaat over onze hoofden. We kunnen de beslissingen alleen maar over laten aan deskundigen. Dat wringt. Want het grijpt wel in op ons leven. Maar het wringt ook weer niet echt. Te makkelijk gedragen we ons tenslotte als slaven. Als er 5G komt, dan komt er 5G. Als Huawei dat verzorgt, dan moet dat maar.

Overigens lijkt op hoog machtsniveau deze strijd nog niet gestreden. Bij Huawei weten ze dat er veel gedaan moet worden. Daarom heeft Huawei nu een vestigingin Brussel, het centrum van de EU lobby. Daar opende de Chinese gigant ter zelfpromotie een permanente expositie, een Cyber Security Transparency Centre.

Het werd geopend met een levensgroot bord met het merkteken van Huawei  waarboven staat:

Openness

Transparency

Collaboration

Ja, dat klinkt dus als 1984.

Wat zit er achter Huawei? Erg transparant zijn ze daar zelf niet over. De Amerikaanse journalist Richard McGregor, die het boek The Party schreef, over de communistische partij in China, geeft aan dat bij Chinese bedrijven de rol van de Communistische Partij duister blijft. De Chinese banken zijn staatsbanken. En de staat kan niet zonder de partij. Een openbaar bezoek aan Huawei van vier banken ging samen met een bezoek van de partijleiding zelf. De firma presenteert zich als een collectief, maar geeft geen inzicht in de eigenaarstructuur. De meeste aandelen zouden in handen zijn van de oprichter, een vroegere officier in het Chinese Volksbevrijdingsleger.

Alweer een term die 100% newspeak is. Communistische landen als China zullen zich daar wel nooit van kunnen losmaken, ondanks het imago van een welvarende, moderne economie, gebaseerd op de vrije markt.

***

Nog een voorbeeld van de actualiteit van 1984.

Het is natuurlijk hypocriet om China te beschuldigen van iets waarin de Amerikaanse inlichtingendiensten zelf meester zijn; elektronische surveillance op massale schaal, waarbij politieke motieven verborgen blijven.

In 2013 trad Edward Snowden naar buiten, een hoog geplaatste IT-medewerker van de CIA en de NSA. In zijn biografie beschreef hij jaren later hoe elektronische surveillance plaats vond.

Hele bevolkingen worden afgeluisterd. Net als in China blijken de grenzen tussen de geheime staatsdienst en het bedrijfsleven poreus. Zeker de helft van het spionagewerk wordt gedaan door tienduizenden externe krachten die tijdelijk worden ingehuurd. Hiervoor bestaat geheime budgettering van tientallen miljarden per jaar. Deze externe, en onzichtbare, krachten vallen buiten de wetgeving. Dit wordt verantwoord met de aanname van de altijd durende terrorismedreiging en het vermeende feit dat China, en Rusland, is binnen gedrongen in de Amerikaanse cyberspace. Als de managers van de Amerikaanse geheime diensten meer externe medewerkers van grote firma’s aantrekken, krijgen ze later bij die firma’s zeer goed betaalde banen.

Er vindt voortdurend kruisbestuiving plaats met die private bedrijven. Dat begint al op het meest basale niveau. CIA spionnen dienen een dekmantel te hebben en dus een officiële aanstelling bij een bedrijf. Zo werkte IT’er Snowden voor de vorm bij Dell computers, dat hem ook betaalde. Bedrijven als Dell krijgen voor deze service opdrachten van de geheime diensten. De grens tussen staat en bedrijfsleven is in de VS dus net zo diffuus als in China. Je kunt hoogstens zeggen dat het allemaal wat slimmer is weggemoffeld.

***

De Newspeak binnen de CIA is overal. Snowden kreeg tijdens zijn opleiding leersessies in Indoc, wat staat voor Indoctrincatie. Spionnen bij de CIA werden bevestigd in hun superioriteit op het terrein van SIGINT, Signals Intelligence, en kregen toegang tot de COMSEC, de Communications security. Spreek je de taal, dan hoor je erbij, en ben je slaaf van het systeem.

Het gevaar van de CIA en de NSA is volgens Snowden de razendsnelle opvoering van de datavergaring. Geen rechter hoeft meer te beslissen over een afluistervergunning op een specifiek persoon. De NSA bewaart volgens Snowden nu al een permanent archief van de wereldbevolking. Niemand ontsnapt aan het elektronische oog van de geheime diensten. De codenaam voor deze massale controle was STLW, een afkorting van het codewoord Stellarwind. Alles wat de burgers doen en laten wordt door de NSA beschouwd als signals intelligence. Oh ja, SIGINT. Belangrijker nog zijn de metadata, die automatisch opgeslagen worden bij iedere digitale handeling die door onschuldige burgers wordt gedaan. Een proces dat verder opgevoerd werd met de cloud, een opslagmethode die door bedrijven als Dell, Amazon, Apple en Google verkocht werd aan de CIA. Met de cloud worden alle persoonlijke computers aangesloten op één collectief systeem. Dus geen persoonlijke controle over de eigen gegevens. Maar de massa van slaven lijkt er geen probleem in te zien. Men levert zich vrijwillig over. De cloud wordt ervaren als handig.

Het is onvoorstelbaar hoe ver je mensen kunt krijgen. Als je het maar stapje voor stapje doet en hen er iets voor terug geeft.

Snowden schrijft:

Tot in alle eeuwigheid kon elke nieuwe regering en elke toekomstige kwaadwillige NSA-chef op elk moment simpelweg iedereen met een telefoon of een computer naspeuren en achterhalen wie ze waren, waar ze waren, wat ze met wie deden en wat ze in het verleden ooit hadden gedaan.

***

Terug naar 1984. Een dagelijks ritueel in de roman is de Twee Minuten Haat, ook wel ‘De Haat.’ Daarin wordt de massa opgewekt tot hysterische woede. En de woede krijgt een doelwit: Emmanuel Goldstein, de benoemde Vijand van het Volk, die op een enorm scherm verschijnt. De tot woede gewekte massa gaat door het lint bij het zien van dat gehate gezicht. Het propagandaverhaal in 1984 is dat deze Goldstein vroeger een van de leiders was, net zo hoog als Big Brother, maar dat hij nu de revolutie aanvoert. Goldstein heeft, zo omschrijft Orwell hem, een dun, Joods gezicht, met een baardje. Als hij spreekt, klinkt hij als een schaap. Tegelijk verschijnt het vijandelijke rijk van dat moment in beeld, Eurasia, met zijn oneindige soldatenhorden, de uitdrukkingsloze Aziatische gezichten, en dan de schaapstem van Goldstein erdoorheen. Dat zijn de vijanden. Erger nog zijn ‘de verraders onder ons.’ Iedere dag weer worden velen van hen opgepakt door de Thinkpol. De verraders horen bij een geheim Broederschap. Of dat echt zo is; niemand die het weet. Als het gezicht van Goldstein daadwerkelijk verandert in dat van een schaap en er alleen nog geblaat klinkt, bereikt de hysterische haat van de massa haar hoogtepunt. Het schaap is de vijand. Het schaap moet dood.

Het is het dagelijks werk van Winston Smith om op het Ministerie van de waarheid het verleden te herschrijven. Een oneindige taak. Iedere dag moeten er weer oude gebeurtenissen uit het collectieve geheugen verdwijnen, en daarmee onvindbaar gemaakt worden in de archieven.

De leugen regeert. Maar dat is nog niet genoeg. De leugen moet ook geloofd worden. Om de aarzelende rebel Winston Smith tot slaaf te maken, wordt hij gemarteld, net zolang tot hij niet alleen de gewenste antwoorden geeft, zoals 2 plus 2 is 5, maar, belangrijker, dat hij echt gaat menen wat hij zegt. Want voor Big Brother is het zeggen van de gewenste dingen niet genoeg. Het gaat om het denken van de gewenste dingen.

Dan volgt de overgave.

De laatste regels uit 1984 klinken dan ook positief, maar zijn juist gruwelijk:

He had won the victory over himself. He loved Big Brother.